Matura z języka polskiego, a zwłaszcza wypracowanie i wypowiedź ustna, opierają się na umiejętności żonglowania kontekstami. Egzaminatorzy nie szukają tylko streszczenia lektury obowiązkowej; szukają dowodów na to, że potrafisz łączyć literaturę z malarstwem, filozofią czy historią. Istnieje grupa dzieł i motywów tzw. „wytrychów”, które są na tyle uniwersalne, że pasują do niemal każdego tematu – od cierpienia, przez władzę, aż po bunt.
Oto zestawienie kulturowych pewniaków, które warto mieć w głowie, by uniknąć pustki w arkuszu egzaminacyjnym.
1. Topos Homo Viator (Człowiek Wędrowiec)
Motyw drogi to jeden z najstarszych i najbardziej elastycznych kontekstów. Życie ludzkie postrzegane jako wędrówka pozwala na interpretację zarówno fizycznego przemieszczania się, jak i dojrzewania wewnętrznego.
-
Dzieło-kontekst: Odyseja Homera. Odys wracający do Itaki to archetyp wędrowca, który zmaga się z przeciwnościami losu.
-
Kiedy użyć? Przy tematach dotyczących celu życia, poszukiwania własnej tożsamości, tęsknoty za domem (nostalgii) czy trudów, jakie kształtują charakter. Świetnie łączy się z Latarnikiem Sienkiewicza czy Kordianem Słowackiego.
2. Motyw Vanitas (Marność)
Barokowe przekonanie o kruchości życia i przemijaniu wszystkiego, co materialne. To kontekst idealny do tekstów egzystencjalnych.
-
Dzieło-kontekst: Obrazy typu still life (martwa natura) z motywem czaszki, zgaszonej świecy lub gnijących owoców (np. malarstwo Pietera Claesza). W literaturze: Sonety Mikołaja Sępa-Szarzyńskiego lub biblijna Księga Koheleta.
-
Kiedy użyć? Gdy temat dotyczy ulotności szczęścia, nieuchronności śmierci, pogoni za bogactwem czy dylematów dotyczących sensu istnienia w obliczu przemijania.
3. Motyw Ikara (Idealizm vs Realizm)
Mit o Ikarze to klasyczne zderzenie marzycielstwa z twardą rzeczywistością. To kontekst, który pozwala ocenić postawy bohaterów podejmujących ryzyko.
-
Dzieło-kontekst: Obraz Upadek Ikara Pietera Bruegla. Malarz przedstawił śmierć bohatera jako mało istotne wydarzenie w tle codziennej pracy rolnika czy rybaka.
-
Kiedy użyć? Przy tematach o buncie, poświęceniu jednostki dla idei, niezrozumieniu artysty przez społeczeństwo czy konflikcie pokoleń. Można go zestawić z Odą do młodości Mickiewicza (lot ku słońcu).
4. Motyw Arkadii i Wsi (Mit i Rzeczywistość)
Wizja wsi jako raju utraconego, miejsca spokoju i harmonii, która często jest konfrontowana z brutalną prawdą o życiu chłopów.
-
Dzieło-kontekst: Pieśń świętojańska o Sobótce Jana Kochanowskiego (wieś spokojna, wieś wesoła) kontra malarstwo Józefa Chełmońskiego (np. Babie lato lub Bociany).
-
Kiedy użyć? Tematy o tęsknocie za naturą, pracy jako źródle godności, ale też o demaskowaniu mitów narodowych. Idealny kontekst do Pana Tadeusza, Nad Niemnem czy Wesela.
5. Teatralizacja życia (Theatrum Mundi)
Przekonanie, że świat jest sceną, a ludzie tylko aktorami grającymi narzucone im role. To potężne narzędzie do analizy wolności człowieka.
-
Dzieło-kontekst: Fraszka O żywocie ludzkim Kochanowskiego lub monologi z dramatów Szekspira (np. Makbet czy Jak wam się podoba).
-
Kiedy użyć? Gdy rozprawka pyta o to, czy człowiek ma wpływ na swój los, o maski, jakie przybieramy w społeczeństwie, czy o fatum rządzące życiem jednostki. Doskonale pasuje do Lalki Prusa (pamiętnik starego subiekta i zabawa marionetkami).
6. Motyw Prometejski (Poświęcenie)
Bunt w imię wyższego dobra, cierpienie dla ludzkości, sprzeciw wobec bogów/władzy.
-
Dzieło-kontekst: Mit o Prometeuszu. W polskiej literaturze nieśmiertelnym nawiązaniem jest Konrad z III części Dziadów i jego Wielka Improwizacja.
-
Kiedy użyć? Przy tematach o patriotyzmie, mesjanizmie, samotności lidera, buncie przeciwko niesprawiedliwości czy cenie, jaką płaci się za miłość do ojczyzny.
7. Motyw Matki Bolejącej (Stabat Mater)
Wizerunek matki cierpiącej po stracie dziecka, który ewoluował od religijnego sacrum do świeckiego cierpienia rodzica.
-
Dzieło-kontekst: Lament świętokrzyski (średniowiecze) lub rzeźba Pieta Michała Anioła.
-
Kiedy użyć? Tematy o bólu, rozpaczy, wojnie niszczącej więzi rodzinne, a także o ludzkim wymiarze cierpienia. Świetny kontekst do Trenów Kochanowskiego czy obrazów wojny w poezji Baczyńskiego.
Jak skutecznie wprowadzić kontekst w wypracowaniu?
Nie wystarczy napisać: „Podobny motyw występuje w obrazie X”. Musisz wykazać funkcjonalność tego nawiązania. Używaj fraz typu:
-
„Dopełnieniem literackiego obrazu X może być kontekst malarski…”
-
„Głębsze zrozumienie postawy bohatera umożliwia przywołanie toposu…”
-
„Problematyka utworu Y zyskuje uniwersalny wymiar, gdy zestawimy ją z filozofią…”
Zapamiętanie tych siedmiu punktów to jak posiadanie zestawu zapasowych kluczy do większości tematów maturalnych. Dzięki nim Twoja praca zyska wymiar erudycyjny, a Ty poczujesz się pewniej podczas odpowiedzi ustnej.
Komentarze wyłączone